Emir Buldacı’nın adına ilk defa 1063’te
Tuğrul Bey’in ölüp yerine
Sultan Alp Arslan’ın geçtiği dönemde rastlanmıştır.
Sultan Alp Arslan ile saltanat mücadelesine giren
Arslan Yabgu’nun oğlu
Kutalmış’a karşı
Emir Buldacı,
Alp Arslan’ı desteklemiştir. Bu yardıma karşılık olmalı ki kendisine
Fars Eyaleti valiliği verilmiştir. Burada imar faaliyetleri ile tanınan
Emir Buldacı,
Melikşah zamanında
Anadolu’ya gelmiştir. Bundan sonraki dönemde
Emir Buldacı,
Kutalmış oğlu Süleymanşah’la birlikte hareket etmiş ve onun önemli komutanlarından biri olmuştur.
[1] Yukarıda belirttiğimiz Türklerin
Elbistan ve Maraş yöresine yaptıkları ilk akınlardan sonra bölge yeniden Bizans idaresine girmiş olmalıdır. Çünkü
Emir Buldacı’nın
Maraş ve Elbistan’ı fethetmesinden önce buralar Bizans valisi
Phileretos’un elindeydi.
Kutalmışoğlu Süleymanşah ve kardeşlerinin
Anadolu’ya gelişi ile başlattıkları fetih hareketleri
Maraş’ta bulunan Ermeni asıllı Bizans valisi
Phileretos’u zor durumda bırakmıştı.
Malazgirt yenilgisi sonrası Bizans’ta imparator değişikliği onun asi bir general olarak kabul edilmesine neden olmuştu. Bir yandan Bizans’ın baskıları diğer yandan
Süleymanşah’ın saldırıları yüzünden zor durumda kalan
Phileretos sünnet olarak Müslüman olmuş ve Büyük Selçuklu sultanı
Melikşah’ın tabiiyetine girdiğini bildirmişti.
[2] Ancak o gerçek anlamda Müslüman olmamış ve
Melikşah’ın gözüne girmek için bunu yapmış, daha sonra da eski dinine dönmüştü.
Phileretos bütün gayretlerine rağmen bölgede varlığını sürdürememiş,
Süleymanşah ve ona bağlı Türk beyleri tarafından kurduğu beylik dağıtılmıştır. Bu Türk beylerinden biri olan
Emir Buldacı[3] da
Phileretos’un elinden 1085’te
Yukarı Ceyhan bölgesi denilen
Elbistan, Göksun, Efsus, Huni ve Hurman’ı almıştır. Phileretos 1073’te Ermeni din adamlarını toplayarak
Huni’de bir katolikos seçtirerek burayı da katoligosluk merkezi yapmıştı. Bölgenin Türkler tarafından fethiyle Katolikos
Teodor,
Emir Buldacı’nın hizmetine girmişti.
Phileretos onu
Maraş’a çağırmasına rağmen gitmemişti. Bunun üzerine
Phileretos Maraş’ta yeni bir Ermeni Katoligosluk merkezi kurarak başına da
Bogos adlı bir papazı tayin etmişti. Ancak
Phileretos Gregoryan mezhebini terk edip Ortodoks mezhebini kabul ettiğinden dolayı ahali ondan nefret etmekteydiler. Bu yüzden Katoligos
Bogos da bir süre sonra
Phileretos’u terk etti. Türklerin hâkimiyeti altına giren
Huni katoligosluğu ise fazla devam etmemiş ve bir müddet sonra ilga edilmiştir.
[4] Bir süre
Maraş’ta hâkimiyet süren
Phileretos,
Antakya’nın
Süleymanşah tarafından fethine engel olamadı. Diğer yandan Türkler
Urfa ve diğer yerleri tehdit etmeye başladılar. Adamlarının ve halkının kendisini terk etmesi üzerine yalnız kalan
Phileretos 1086’da
Maraş’ta öldü. Onun ölümünden sonra
Emir Buldacı Maraş’ı da fethetti.
Emir Buldacı’nın hangi Türk boyundan olduğu ve kimliği günümüze kadar meçhul kalmış olup bu konuda bazı iddialar ortaya atılmıştır.
Claude Cahen, onun
Süleymanşah’a bağlı komutanlardan biri olan ve
Kayseri taraflarında bulunan
Abdülkasım’ın kardeşi olduğunu belirtmektedir. Hattâ
Buldacı’nın Haçlı Seferleri sırasında
Kayseri ve Aksaray taraflarında Haçlılara karşı direnen ve adı bir dağa verilen
Hasan Bey’le aynı şahıs olabileceğini de ileri sürmektedir.
[5] Emir Buldacı’nın Maraş ve Elbistan yöresindeki idaresi on yıldan fazla sürmüştür. Bu süre içinde onun
Elbistan-Göksun, Maraş ve Besni taraflarını idare ettiği anlaşılmaktadır. 1563 tarihli
Maraş Tahrir kayıtlarında
Pazarcık kazasının
Narlı mıntıkasında
Küçük ve Büyük Buldacı ovaları kayıtlı olup günümüzde dahi Tapu kayıtlarında bu isim geçmektedir.
[6] Bu ismin
Emir Buldacı’dan günümüze kalan bir hatıra olması ihtimali oldukça yüksektir. Türkler
Anadolu’yu fethettiklerinde buralara ya Türkistan’daki bir yer adını ya da kendi isimlerini vermekteydiler. Mesela
Sivas ve Niksar tarafına
Danişmendli ili,
Erzincan ve Kemah tarafına ise
Mengücek ili gibi isimler bu şekilde verilmiştir.
- Halil Yinanç ise Emir Buldacı’nın I. Kılıç Arslan’a değil de Kayseri’de oturan kardeşi Melik Davud’a onun atabeyi Hasan’a tabi olduğunu ifade etmektedir. Soylu bir Türk hanedanına mensup olduğu tahmin edilen Emir Buldacı 1086–1097 yıllıları arasında Maraş ve Elbistan bölgesini içine alan bir beylik oluşturmuştur. M. Halil Yinanç, Osman Turan ve Işın Demirkent gibi tarihçilerimiz Buldacı’nın Maraş ve Elbistan’da bir emirlik kurduğunu kabul ederler.[7] Yani Buldacı da Danişmend Gazi, Mengücek Gazi, Artuk Bey ve Ebu’l-Kasım Saltuk Bey gibi Oğuz boylarından birine mensup soylu bir Türk hükümdar ailesine mensuptu. O da fethettiği topraklarda bir beylik oluşturmuş ancak onun şansı iyi gitmemiş ve adı geçen emirlerin kurdukları beylikler gibi, Buldacı’nın ki uzun ömürlü olmamıştır. Yukarıdaki ifadelerden Buldacı’nın kurduğu bu emirliğin Maraş bölgesinde Türklerin kurduğu ilk beylik olduğu anlaşılmaktadır.
Ortaçağ kaynaklarında
Ceyhan (Cahan) bölgesi
Aşağı Ceyhan ve Yukarı Ceyhan olmak üzere ikiye ayrılırdı. Bölgenin aşağı kısmını bu nehrin denize döküldüğü
Çukurova’nın doğu kısmında bulunan
Ayas, Misis gibi şehirler oluştururdu.
Ceyhan’ın doğduğu ve dağlar arasından akarak geldiği
Yukarı Ceyhan bölümünde ise başta
Maraş olmak üzere,
Elbistan, Göksun, Efsus ve Huni[8] gibi diğer şehirler vardı. Bu şehirlerin
Maraş dışında olanlarını
Emir Buldacı 1085’te fethetmişti. Bir süre daha
Phileretos’un elinde kalan
Maraş ise 1086’da fethedilmişti. Aynı tarihlerde
Phileretos bu şehirde yokluk ve perişanlık içinde ölmüştü.
[9] Türkiye Selçuklu sultanı
Süleymanşah, 1086’da
Halep önlerinde
Suriye meliki
Tutuş ile giriştiği mücadelede ölünce, çocukları
Melikşah tarafından
Isfahan’a götürülüp hapsedilmişti.
İznik’te onun komutanlarından biri olan
Ebu’l-Kasım Türkiye Selçuklularını idare etmeye başlamıştı. Ancak
Melikşah’ın
Anadolu’yu kendisine bağlaması için gönderdiği komutanlarından biri olan
Emir Bozan tarafından
Ebu’l-Kasım ortadan kaldırıldı. Bunun üzerine
Anadolu’da başlayan otorite boşluğunu
Süleymanşah’a bağlı diğer komutan ve Türkmen liderleri doldurmaya çalıştılar. Bu komutanlardan biri olan
Emir Buldacı da fethettiği
Maraş ve Elbistan bölgesini elinde bulunduruyordu. Bu sırada
Kilikya’da Ermeniler de bir siyasi teşekkül oluşturmayı başarmışlar ve bölgenin doğusunda bulunan
Maraş’a da göz dikmişlerdi. Bizans ise Türklerin içinde bulunduğu bu durumu fırsat bilip
Çukurova ve Maraş bölgelerinde yeniden hâkimiyet kurmak için teşebbüse geçmişti. 1086’da
Süleymanşah’ın ölümünden oğlu
I. Kılıç Arslan’ın
İznik’te babasının yerine sultan olduğu 1092’ye kadar geçen altı yıl boyunca
Emir Buldacı,
Maraş bölgesini müstakil olarak idare etmiş ve Ermeni ve Bizanslıların oluşturduğu tehlikeyi ise başarılı bir şekilde savuşturmuştur. Bu dönemde Türk idaresi altında bulunan
Maraş’ta Hıristiyan unsurlar da yaşamaya devam etmiştir. Hatta Türkler
Maraş ve Malatya gibi şehirlere Hıristiyan asilzadeleri yerleştirdikleri gibi buralara çok sayıda Türk muhafız ve askerleri de iskân etmişlerdi.
[10] Melikşah’ın 1092’de ölümü üzerine varisleri arasında başlayan saltanat mücadelesinden istifade ederek gözetim altında tutuldukları
Isfahan’dan kaçıp
Anadolu’ya gelen
Süleymanşah’ın oğulları
Kılıç Arslan, Davut (Devlet) ve
Kulan Arslan babalarının memleketine sahip oldular.
Kılıç Arslan İznik’te tahta çıkarılırken, kardeşleri de ona bağlılıklarını bildirmişlerdi. Bu sırada
Maraş bölgesine hâkim olan
Emir Buldacı da Anadolu’daki diğer komutanlar gibi,
Süleymanşah’ın oğlu
Kılıç Arslan’a tabi oldu.
I. Kılıç Arslan, Buldacı’nın
Maraş ve Elbistan emirliğini kabul etti. Böylece
Emir Buldacı, I. Kılıç Arslan’ın en güvendiği adamlarından biri olmuştu. Nitekim
I. Kılıç Arslan, 1096’da Ermeni asıllı Bizans valisi
Gabriel’in idare ettiği
Malatya’yı almak için kuşattığında
Buldacı onun yanındaydı. Ancak
I. Kılıç Arslan, Haçlıların
İznik’i muhasara ettikleri haberini alınca
Malatya muhasarasını kaldırarak
Maraş emiri
Buldacı ile birlikte başkenti kurtarmak amacıyla derhal
İznik’e koşmuştu. Fakat çabaları neticesiz kalmış ve
İznik düşmüştü. Bundan sonra
I. Kılıç Arslan Haçlılara karşı mücadeleye devam ederken,
Anadolu’da cereyan eden hadiselerde
Buldacı adına bir daha rastlanmaz.
[11] Başka bir rivayete göre İznik’in düşmesinden sonra I. Kılıç Arslan yanında bulunan Maraş Emiri
Buldacı’yı Haçlılara karşı yardım istemek amacıyla Büyük Selçuklu
Sultanı Berkiyaruk’a göndermişti.
Buldacı’nın
Sultan Berkiyaruk’a gönderdiği mektupta
Sultan I. Kılıç Arslan “ İznik’i, karımı ve iki oğlumu esir ve birçok memleketlerimi terk ederek Antakya’ya kadar takibe uğradım” diyerek yardım ve kuvvet istiyordu.
Sultan Berkiyaruk ise Haçlıların ne kadar kuvvetli ve tehlikeli olduğunun farkında olmayarak gülerek “
dünyanın hiçbir milletinin Türklere bu kadar fenalıklar yapamayacağını” bildirmiştir.
[12] Emir Buldacı’nın ortadan kalkmasından sonra, on bir yıldan beri Türklerin elinde bulunan başta
Maraş ve Elbistan olmak üzere
Yukarı Ceyhan bölgesi şehirleri de elden çıktı.
[1] Osman Turan,
Selçuklular Zamanında Türkiye, s.70-71.
[2] Urfalı Mateos, s.170–171; Ebü’l-Ferec, I, s.333, Turan, 69; Sevim, s.25, Ersan, s.40.
[3] Emir Buldacı: Hakkında fazla bir bilgi bulunmayan bu Türk komutanı Alpaslan’ın Kutalmış ile yaptığı savaşta sultanın yanında yer alan Fars valisi olan ve imar faaliyetlerinde bulunan Emir Buldacı ile aynı kişi miydi? Yine I. Haçlı Seferi sırasında Samsat beyi olarak bulunan ve Urfa’yı Haçlılardan almak için kuşatan Baldukla da bir ilgisi var mıydı? Danişmendli Emir Gazi’nin oğlu Balduk veya Balduklu Türklerinden Gazi adlarıyla bir kişi daha bulunmaktadır. Ayrıca Artuk Bey’in oğlu İl-Gazi’nin oğlu Süleyman’ın Türkçe adı da Balduk’tu. Bütün bu açıklama ve sorulara rağmen Buldacı’nın kim olduğu netlik kazanmamıştır. Bkz.Turan, s.70–71.
[4] M. Halil Yinanç,
Elbistan,
İA, s.224: Osman Turan, s.70.
[5] Urfalı Mateos, s.164; Ebü’l-Ferec, I, s.333; Claude Cahen
, Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler, (çev.Yıldız Moran), e Yay., İstanbul 1994, s.93; Refet Yinanç,
Dulkadir Beyliği, TTK Yay., Ankara 1989, s.1.
[6] Refet Yinanç, Mesut Elibüyük,
Maraş Tahrir Defteri, s.
[7] M. Halil Yinanç,
Türkiye Tarihi Selçuklular Devri, Anadolu’nun FethiI, İstanbul Üniversitesi Yay., İstanbul 1944, s.81; Aynı müellif, “
Elbistan”,
İA., C.VI, M.E.B. Yay., Eskişehir 1997,s.224; Osman Turan, s.311; Işın Demirkent,
Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan I. Kılıç Arslan, TTK Yay., Ankara 1996, s.15.
[8] Huni: Kahramanmaraş’ın Afşin ilçesine bağlı Arıtaş kasabasının eski ismi olup, kuzey- doğusuna düşer ve takriben 10.000 nüfusludur. Sultan Zahir Baybars, 1277 yılında Moğol ordusunu burada mağlup etmişti. Huni ve Hunu şeklinde birçok eski kaynakta geçen bu yerleşim merkezinin eski bir şehir olduğu harabelerden anlaşılmaktadır. Huni, Elbistan’ın batısına düşer ve Elbistan Ovası’nın içinde yer alır. Dönemin kaynaklarından bazıları Elbistan daha tanınmış bir yer olduğu için Memluklar ile İlhanlılar arasındaki savaşın burada yapıldığını yazarlar. Ayrıntılı bilgi için bkz. Faruk Sümer,
Yabanlu Pazarı,Türk Dünyası Araştırmaları Yay
., İstanbul, 1985, s. 69.
[9] Urfalı Mateos, 164–165; Ebü’l-Ferec, I, s.330–331.
[10] Erdoğan Merçil,
Selçuklular –Makaleler-Bilge Kültür Sanat Yay, İstanbul 2011, s.122.
[11] Büyük Selçuklu sultanı Muhammed Tapar zamanında (1104–1118) onun hizmetinde bulunan Buldacı adında bir komutanın varlığı biliniyor. Acaba İznik’in düşmesinden sonra Buldacı Anadolu’yu terk ederek Büyük Selçuklulara sığınmış olabilir mi? Bu şahsın Maraş’ı fetheden Buldacı olma ihtimali vardır. Bkz. M. Halil Yinanç, “
Maraş Emirleri” (82), s.293.
[12] Turan, s.104.
