Kadı Ahmed’in eserinde Ashab-ı Kehf’in hadisesine yeri hususunda duyduğu rivayetleri ve kanaatlerini belirterek başlamaktadır. Kadı Ahmed Ashab-ı Kehf’i Hz. İsa ile Hz. Muhammed arasındaki fetret devrinde olduğunu belirtmektedir. Yapılan araştırmalarda miladi 65 yılında uykuya daldıkları ve 309 yıl uyku halinden sonra 377 yılında uyandıkları şeklindedir[1].
Dakyanus’un Efesus şehrini ele geçirdikten sonra başkent edinerek büyük bir saray yaptırdığı ve taht kurduğu görülmektedir. İki yanında seksener adet altın kürsü bulunmaktadır. Bu kürsülerin halkın ileri gelenlerine ait olduğu görülmektedir. Kralın sağ tarafındaki kürsülere asilzade çocuklarından Yemliha, Mekselmina (Mekşelmina) Mahsimitina (Meşhamimayi); sol tarafındaki kürsülere ise ulema çocuklarından Martuş (Matruş), Keştonos ve Sadinus (Sadinonişi)’u kendisine vezir yapmıştır[2].
Gece gündüz onun başında nur saçan incilerden oluşan, güzel kokular ve gül suyu serpilmiş misk ile dolu altında yapılmış kaplarla tacın üzerine gül serperlerdi. Tacı taşımakla görevli birlik görenleri hayrete düşüren bir heybet ve görüntüde idi. Bir müddet sonra Dakyanus ilahlık iddia etmiş boyun eğmeyenleri yakmış, katletmiş ve astırmış[3].
Kadı Ahmed hadiseye devamla bir zaman sonra bir bayram günü Acem tarafından asker geldiği haberi Dakyanus’a duyuruldu. Haberi işitince korkuya kapılarak tacı düştü ve yığıldı kaldı. Sağdaki üçlü vezirlerin başı olan YemlihaDakyanus’un korkar bir mahlûk haline dönüşmesini görmüşler. Bu kıssayı ovadaki kırdaki halka beşbir yana yaymışlar[4].
Dakyanus kendisini toparlayarak ilahlık iddiasını sürdürmüş ve halkı putlara tapmaya davet etmiştir. Bunu kabul etmeyen asilzade ve ulema çocuklarından altı kişi (Yemliha, Mekselina, Mislina, Mernuş, Tebernuş, Şazenuş) aileleri ile görüşüp vedalaşarak şehri terk ettiler. Efesus’un kuzeybatı kapısında çıkarak kuzeye doğru hareket ettiler. Bu arada karşılarına çıkan bir Kefeştetayyuş isimli çobana durumu anlatmışlar çobanda onlara katılmış. Çobana gizlenecekleri bir mağara sormuşlar, çobanda yağmurlu ve soğuk havalarda koyunları götürdüğü bir mağaradan bahsetmiş ve mağaranı bir tarafında kendilerinin kalabileceğini söylemiştir. Çobanın köpeği Kitmir’in de bunlara tabi olarak arkalarını takip etti. Allahın izniyle konuşmaya başlayan köpek ben sizin dostunuzum. Siz uykuda iken gözcülük ve bekçilik yaparım dedi. Köpekle birlikte sayıları sekiz olan bu inançlı gençler çobanın gösterdiği mağaraya gelmişler[5]. Ekmek, meyve ve su içmişler ve uykuya dalmışlar. Dakyanus ve adamları mağaraya kadar gelerek mağaranın ağzını kapatıp onları ölüme terk etmişler. Onlar 309 yıl uyumuşlar. 309 yıl sonra uyanmışlar. Bir gün uyuduklarını zannetmişler. Yemliha’ya para vermişler yemliha ekmek yağ ve et almak için efesus şehrine pazara gitti. Yolda bir çobanla karşılaşan Yemliha, Dakyanus’un Ninova’ya yaptığı seferden dönüp dönmediğini sordu. Bu isimle kimseyi tanımadığını söyledi, yolda karşılaştığı iki adamada aynı soruyu soran Yemliha aynı cevabı aldı. Efesus şehrine geldiğinde ise şehrin giriş kapısı üzerinde “Tanrıdan başka ilah yoktur, İsa Onun elçisidir” (Kadı Ahmed: 64a) yazısını okuyunca dehşete düştü[6].
Kadı Ahmed bu hususta özetle uykudan uyandıklarında içlerinden birini şehre ekmek almaya gönderdiklerinde aradan üç yüz senenin geçtiğini ve şehrin, Hz. İsa’nın tevhid esaslı dinine tabi olduğunu fark ettiklerinden bahsedilir. Hadiseden haberdar olan şehir halkının onlara iltifat ve yakınlık gösterdikleri, akabinde de vefatları ve defnedilmelerinden söz edilmiştir[7].
Kadı Ahmed eserinde Ashab-ı Kehf ile ilgili olarak Niğde çevresinde çok yaygın olan rivayetlere temas etmektedir. Ashab-ı Kehf’in Tyana isimli köyün hisarında yer alan kilisenin içinden kaçtıkları şeklinde bir takım söylentilerin de doğru olmadığına belirtmektedir[8].
[1] Eyicil, age, s. 280.
[2] Kadı Ahmed, el-Veledü’ş-Şefik, 63b; Eyicil, age, s. 271.
[3] Kadı Ahmed, el-Veledü’ş-Şefik, 63b.
[4] Kadı Ahmed, el-Veledü’ş-Şefik, 63b.
[5] Eyicil, age, s. 271.
[6] Eyicil, age, s. 271.
[7] Ertuğrul, age, s.175.
[8] Ertuğrul, age, s.175
