TEZHİP SANATI
Altın ve süsleme kelimelerinin bir arada olması anlamına gelen tezhip kelimesi, dilimize Farsçadan kazandırılmıştır. Ortaya çıkışı ve gelişmesi; ferman, Kuran ayetleri gibi değerli yazıların, kâğıda ya da levhalara işlenmesi ve manevi değeri göstermek amacıyla olmuştur. Altın maddesine renk verilerek kullanılırsa çeşitli renklerde hazırlanabilir. Kanuni döneminde en favori renk lacivertti. Bu dönemde Osmanlı hanedanına ait kıyafetler tezhiplenmiştir. Bu kıyafetlerin yüzeyleri hattatlar tarafından ayetlerle, hadislerle doldurulmuştur. Tezhip sanatının uygulama teknikleri; klasik tezhip, halkar, zerefşan, saz yolu, Şukufe ve münhanidir.
Türk tezhip sanatının en eski örnekleri, Türklerin tarih sahnesine çıktıkları ilk devirlerden itibaren görülmüş, Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinde motifler ve renkler açısından olağan gelişmesini yaşamıştır. Yavuz Sultan Selim (1512-1520) tarafından zaferle sonuçlanan Çaldıran Savaşı'ndan (1514) sonra Tebriz'den İstanbul'a getirtilen sanatçılarla bu sanatta önemli ilerlemeler ve yenilikler gözlenmeye başlanmıştır.
Kanuni Sultan Süleyman dönemi (1520-1566) tezhip sanatı açısından zirvede olan bir dönemdir. Bu dönemde, zahriye, serlevha, sure başları ve hatime sahifelerinde zengin işçilik görülmeye başlanmış, altın çok kullanılmış ve lacivert renk dönemin önemli rengi olmuştur.
Zahriye sahifelerinde formlar, altıgen, sekizgen, dörtgen şeklindedir. Bu devrin önemli özelliğinden biri de "saz yolu" üslubunun görülmesi ve güzel örneklerini vermesidir. Saray nakıghanesinde doğulu sanatçıların etkileri saz yolu üslubunda olduğu gibi açıkça görülmektedir. Kanuni Sultan Süleyman devrinin döneminin ekol yaratan ünlü nakkaşların başında Şah Kulu ve Kara Memi gelmektedir. 1520-1526 yılları arasında faaliyet gösteren Şah Kulu Osmanlı Sanatında kitap bezemesinden kumaşa, çiniden kuyumculuğa kadar yaygınlaşan özgün bir üslubun, saz üslubunun yaratıcısı olmuştur. Onun öğrencisi olan Kara Memi ise, Osmanlı süsleme sanatının gelmiş geçmiş en önemli sanatçılarından biri olarak dikkati çeker. Aslında müzehhip olan Kara Memi kitap sanatının klasik kuralların dışına çıkan, yeni motiflerle o güne değin görülmemiş bir üslubun yaratıcısı olmuştur. Kullanılan renkler ise altın ve lacivertin uyumu ile birlikte turuncu, yeşil, vişneçürüğü, pembe, sarı, eflatun, siyah ve bu renklerin çeşitli tonlarıdır. Çiçeklerde hemen hemen bütün renkler kullanılmıştır. Tabiattan yetiştiği şekilde alman, gül, nergis, lale, sümbül, süsen, haseki küpesi, zerrin ve bahar çiçekleri kullanılmıştır.
Lale Devri'nde (1718-1730) Batı sanatı etkisi Türk tezhip sanatında etkisini göstermeye başlamıştır. Bu bağlamda, Fransız Rokoko sanatının tesiri önemli ölçüde olmuştur. Bu tesir sonucunda, klasik form tamamen terkedilmiş, iri çiçekler, buketler, vazo, saksı veya sepet içinde buketler, kurdele ile bağlanmış çiçekler bolca kullanılmış, XIX. yüzyılın sonuna kadar aynı üslub devam etmiştir.
Yazı ve etrafında toplanan sanatları öğretmek üzere 1914 yılında "Medrese-t- ülHattatin" adı ile açılmıştır. İlk müdürü Hattat Arif Bey olan mektebin amacı yazı, tezhip, halı, cilt, ebru ve ahar gibi eski sanatlarımızın devamını sağlamaktır. Mektep, İnkılabına (1928)kadar önce kurulduğu adla, sonra "Hattat Mektebi", akabinde de "Şark Tezyini Sanatlar Mektebi" adı altında faaliyetini sürdürmüş ve nihayet 1936'da Güzel Sanatlar Akademisi'ne bağlanmıştır. Şark Tezyini Sanatlar Mektebi'nin kurulması ise doğrudan doğruya Cumhurbaşkanı Atatürk'ün talimatıyla olmuştur.
Tezhip sanatında temel olarak kullanılan malzeme altın veya boyadır. Altın madde, dövülerek incecik bir tabaka haline getirilir. Sanatta varak olarak kullanılmak üzere hazırlanır. Altın, varak suyun içerisinde ezilerek jelâtin malzeme ile karıştırılır. Böylece karışım belli bir kıvama gelir. Boyalarsa genelde toprak boya olanlardan seçilir. Günümüzde ise sentetik boyalar daha sık kullanılmaktadır.
Tezhip sanatçısına müzehhip adı verilir. Müzehhipler, kâğıdın üzerine çizmiş olduğu motifi önce sert bir çinko altlık üzerine koyar ve çizgileri nokta nokta olacak şekilde iğne yardımıyla deler. Sonra noktalanmış kâğıdı, sanatını icra edeceği zeminin üzerine koyar. Delikleri yapışkan bir siyah toz madde ile doldurur. Delikli olan kâğıt kaldırılır ve altında motifin zemine çıkmış olduğu görülür. Motif iyice belirgin hale getirildikten sonra altın veya boya yardımı ile doldurularak tezhip sanatı icra edilir.
Tarihsel dönemlerde sık sık kullanılan fermanlarda, tuğralarda, yazma kitaplarda kullanılmıştır. Günümüzde bunlar yapılmadığı için yine eskiden beri olmak üzere kitap ciltlerinde, minyatürlerde, kutu ve sandık süslemelerinde kullanılmaktadır. Ancak günümüzde sık olarak; tekstil sektöründe kumaş deseni tasarlamada kullanılır.
Gelenekselliğe dönüşün başlamasıyla beraber de kravat, eşarp gibi günlük kullanıma uygun malzemelerde tezhip sanatına ait motifler yer almaktadır. Bunların dışında inşa alanında mekân süslemelerinde, duvar, tavan ve merdivenlerde, mobilya üretiminde bu sanata ait motifler sıklıkla görülür. Hem günümüzde hem de geçmişte tezhip sanatı, tabanca kılıflarında ve kabzalarında, okların içine koyulduğu ok kaplarında da sıklıkla kullanılmıştır.
Farklı ayarlarda altınlar kullanılabilir ama eritilmiş olmalıdır. Altının ayarına göre değerinde artış yapılabilir. Sanatı yapmak için fırçaya ihtiyacınız olacaktır ama tüm numaralarını edinmek işinizi kolaylaştırır. Çok ince ucu olan kaliteli bir kurşun kalem, guaj boyalar, buğday nişastası, arap zamkı, şap, mukavva, maket bıçağı, çini mürekkebi, yapıştırıcılar, cetvel ya da diğer ölçüm aletleri, altın ezmek için kap, aydınger kâğıt tezhip sanatı için gerekli diğer malzemelerdir.
