Şeyhu'l-İslâm Ebüssuûd (r.h) tefsirinde şöyle söyler: اَلَّذٖينَ يَذْكُرُونَ اللّٰهَ “Allah’ı zikredenler…”[1] ifadesinin anlamı, bütün vakitlerde Allah’tan gafil olmayanlardır. Çünkü kalpleri Allah’ı zikirle itminana kavuşur, içleri murabede istiğrak halindedir. Onlar kesin olarak inanır ki, O’nun dışındaki her şey O’ndan taşıp, yine O’na dönecektir. Kendi nefislerinde ve afaktaki herhangi bir hali görmezler. Gördükleri her şeye Allah’ın bir şe’ni olarak bakarlar. Böylesi halleri sebebiyle buradaki maksad, mutlak olarak Allah’ı zikirdir. İster zat yönüyle, ister sıfat, fiil yönüyle olsun, ister lisanî zikri eşlik etsin, isterse de etmesin hiç fark etmez.
İbn Ömer'den hikâye edilir ki, Urve bin Zübeyr ve cemaatinden bir bayram günü namazgaha gelenler oldu. Bunlar Allah Teâlâ’yı zikretmeye başladılar. İçlerinden birisi, “Allah Teâlâ, اَلَّذٖينَ يَذْكُرُونَ اللّٰهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلٰى جُنُوبِهِمْ ‘Allah'ı ayaktayken, otururken, yanları üzerine yatarken zikredenler...’ buyurmuyor mu?”[2] dedi ve kalkıp ayakta Allah'ı zikrettiler. Onların maksadı, bu ayetin tefsiri ve ayetin doğru anlamının sadece böyle olduğunu kayıtlamak elbette değildir. Onların böyle yapmaları, medlulü kapsamında olan bir manayı ifa sadedinde ayete uygun şekliyle teberrükten ibarettir.
Ayetteki zikri Peygamberimizin (s.a.v) İmran bin Husayn’a söylediği “Ayakta namaz kıl, güç getiremezsen oturarak kıl, oturarak kılmaya da güç getiremezsen, yatarak ima ile namaz kıl”[3] ifadesine, takatine nispetle bu hallerde namaz kılmasına hamletmeyi, ayetin siyakı da sibakı da desteklemez. Esas maksad, yukarıda ifade edildiği gibi, zikrin bütün vakitlere şamil olmasıdır. Mezkûr hallerin zikirle tahsîs edilmesi, zikrin o hallerle tahsis edileceği anlamına gelmez. Esasen rivayetlerdeki ilgili haller de, genellikle insan halinin hali olmadığı alışılagelen hallerdir.” Ebüssuûd’un sözü burada sona erdi.
Ulema nazarında bu tefsir muteber ve makbuldür. Öyleyse, münkirlerin inkârı, cahillerin kınaması seni üzmesin. Evliyaullahın, âşıkların, zâkirlerin hallerini çirkin görenlerin, semalarını, vecdlerini, hareketlerini, naralarını, elbiselerini yırtanları yadırgayıp tenkit edenlerin sözleri, asla göğsünü daraltmasın, aklını karıştırmasın. Allah bizimle beraberdir. O bizim velimiz, vekilimiz, koruyucumuzdur. O bize yeter.
Meşâyıh ve ulema şöyle söyler: “Zâkirin huşûlu, sekine, vakar, kalp huzuru, tefekkürle mütevazı olması gerekir. ‘La ilahe illallah’ kelimesini söylerken sesini uzatması müstehaptır. Uzatmadan maksad, uzatılması caiz olan yerde beş elif miktarından daha fazla olmamak şartıyla, bir elif miktarı kadar uzatmaktır. Ancak, ‘ilahe’ kelimesindeki uzatma, nağmeli okuyuş (:lahn) olduğu için caiz değildir. Vakıf halinde lâfza-i celâli (Allah) üç elif miktarı kadar, vasıl halinde ise bir elif miktarı kadar uzatmak caizdir. Ayrıca tazim için uzatma da caiz görülür. ‘İlahe’ kelimesinde vakıf caiz değildir. Çünkü küfür vehmi oluşturur. ‘İllallah’ kelimesini vakıfsız ve nefes almaksızın söyler. Nefiyde Allah’tan gayrısını, istisnada ise ilahın şuhudunu düşünür. Bütün bunlara göre takdir şöyle olur: Allah’tan gayrı hiçbir ilah mevcûd, mabûd, matlûb, meşhûd değildir. Elbet bunlar ehl-i zikrin makamlarına, fikir sahiplerinin hallerine, nispetlerine göre değişir. Zikirde acele etmemek müstehaptır. Çünkü acele etmek, insanı gaflete sürükler. Matlûp olan ise, Mahbup ile beraber olmaktır.”
Âlimler şöyle söyler: “Zikir tehlil, tesbih ve tekbire münhasır değildir. Aksine, yürümesi, oturması, kalkması, uykusu, alışverişi, yemesi, içmesi, ciması ve benzeri herhangi bir amelinde Allah'a itaat eden herkes, hükmen zâkir kabul edilir. Böyleleri fiillerinde hep Allah’ın hükmünü gözetirler, O’ndan asla gafil olmazlar.”
Atâ (r.h) şöyle söyler: “Kur’an ve diğer zikirlerin okunduğu, nasıl alışveriş yapacağını, namaz kılacağını, oruç tutacağını, nikâh kıyacağını, boşayacağını, hac edeceğini ve benzeri hususları belirten helal ve haramın öğrenildiği meclislerinin hepsi zikir meclisi kabul edilir.” Bu bilgi Ezkar’da zikredilir.
[1] Al-i İmran, 3/191.
[2] Al-i İmran, 3/191.
[3] Buhârî, Tâksiru's-Salât, 19; Tirmizi, Salât, 157.
