Meşayih (k.s) bütün insanları halıka dâvet ederler, sâlikleri irşâd ederler, tâlipleri terbiye ederler, mizaçlarına uygun hastalıklarını tedavi ederler, la ilahe illallah zikri esnasında sağa sola hareket etmelerini isterler.
Hz. Ali (r.a) büyük sahabilerin bir kısmını övmesi, bir kısmını ise yermesiyle ilgili hikâyesinde şöyle söyler: “Vallahi, Resulullah’ın (s.a.v) ashabı Allah Teâlâyı zikrettiklerinde, rüzgârlı bir günde ağacın hareket ettiği gibi sürekli hareket ederlerdi, gözlerinden boncuk boncuk yaşlar akardı.” Bu hikâye “La ilahe illallah” zikri esnasında başı hareket ettirmenin caiz olduğuna delâlet eder.
Değerli İmam Muhammed Birgivî Tarikatu'l-Muhammediyye adlı eserinde şöyle söyler: “Zamanımız Sûfîlerinin mescidlerde raksettiğini, elhân ve nağmelerle dua ettiklerini, bıyıkları terlememiş delikânlılar, ehl-i hevâ, cahil köylüleri, yemek görgüsüzü, taharet bilmez, Kur’an bilmez, helal-haram bilmez, dahası iman bilmez, İslam bilmez nadanlar eşek anırmasından farksız ses çıkarıp, inleyerek kükreyerek naralar atanlar, Allah’ın kelimelerini değiştiriyorlar, zikrullahı tahrif ediyorlar. Hay, huy, hey, heya şeklinde boş sözler, çirkin hezeyanlar söylenip duruyorlar.
İnsaf, diyanet ve istikamet-i tab’ sahibi insaflı kişinin fıkıhta mümaresesi yoksa hallerini detaylıca bilmekten yoksun olsa bile, böylelerini gördüğünde şöyle söyler: ‘Zavallılar, dinlerini eğlence ve oyun yaptılar.’ Böyle olmasına rağmen, bunları bilip görüp yadırgamayan, güçleri yettiği halde değiştirmeyen, üstelik onlardan korkup çekinen, dualarını almaya üşüşen zavallı kâdılara ve hâkimlere yazıklar olsun.
Evet, zikir namesiz, teğannisiz adabıyla, azaların sükûnuyla olduğu zaman, ayaktayken, otururken, yanları üzerine yatarken de olsa her halükarda caizdir. Bütün bunlardan sonra, la ilahe illallahtaki nefiy ve ispat anlamını göstermek için sadece başı sağa-sola sallamak ise zann-ı galibe göre caiz, hatta müstehaptır. Halis niyetle olduğu zaman abes ve oyun olmaktan kurtulur. Kelimelerin anlamına eşlik ederek, tevhidi gösteren bir fiil olur. Sonuç itibariyle iki kelime tek kelime olur.
Namazdaki teşehhütte ‘eşhedü en la ilahe illallah’ derken şehadet parmağının kaldırılması, zikirde başı sağa sola sallamanın aslını, esasını teşkil eder. Üstelik namaz sükûn ve vakar yeri, sağa sola bakma bile mekruh olmasına rağmen, namazdaki teşehhütte şehadet parmağının kaldırılacağı sahih hadis kitaplarında rivayet edilir.” Birgivi’nin sözü burada sona erdi.
Saçaklızâde adlı kâmil şeyh Mehmed Maraşî şu ilaveyi yapar: “Değerli Birgivî ‘sadece başı sallama …’ ile başlayıp ‘…bunun aslı namazdaki teşehhüdde şehadet parmağını kaldırmaktır’ şeklinde biten cümlesinde, başı sallamayı namazda şehadet parmağının kaldırılıp indirilmesine kıyas etti. ‘Bunun aslı…’ ifadesindeki asıl kelimesi, makisu aleyh anlamındadır. Esesan bu, kendisinin kullandığı bir kıyastır. Tabii ki, şartlarına riayet etmek şartıyla her âlimin kıyas yapması caizdir. İki olay arasındaki illet ise la ilahe illallahtaki nefiy ve ispata göre uzuvların hareket ettirilmesidir.
Saçaklızâde sözüne şöyle devam eder: Ben de derim ki, kıyasla başın sallanması caiz olduğu zaman, tevhid kelimesindeki nefiy ve ispata işaret etmek için namaz haricinde de şehadet parmağının kaldırılıp indirilmesi elbette caiz olur. Böyle bir kıyas, iki olay arasındaki illetin daha kâmil ve daha güzel olduğu bir kıyas olur. Bu ortak işaret (illet) sebebiyle, namaz haricinde de şahadet parmağının sağa ve sola hareket ettirilmesi, aşağı ve yukarı hareket ettirilmesine kıyas edilir. Bu işaret (illet) sebebiyle de, buna sadece başın indirilmesi ve kaldırılması kıyas edilir. Akabinde Birgivi’nin dediği gibi, buna da başı sağa ve sola hareket ettirip sallamak kıyas edilir. Başın kaldırılıp indirilmesi kıyası, elbette bu kıyasa daha yakındır. Çünkü bu, makisu aleyhte sabittir. Peşine bu işaret (illet) sebebiyle, kadede vücudun üst yarısının hareket ettirilmesi, önce kaldırıp indirmeye kıyas edilir, sonra da sağa ve sola hareket ettirilmesine kıyas edilir. Bu işaret (illet) sebebiyle, buna kıyam halinde bütün bedenin hareket ettirilmesi kıyas edilir. Buna rağmen, Birgivi ‘sadece başı sağa ve sola sallamak’ şeklindeki cümlesini neden ‘fekad’ (: sadece) diyerek kayıtladı, keşke bilebilseydim. Çünkü sağa ve sola hareket ettirmeyle tahsis edilmesinden dolayı bunun dışındakilere kıyas edilemeyeceği anlaşılır. Üstelik Birgivi’nin kıyas olarak zikrettiği şey, bildiğin gibi birçok açıdan mekisu aleyhten de uzaktır. Bu caiz olduğu zaman, diğer kıyaslar, belki de daha uygun olanlar neden caiz olmasın ki. Ki bu da, sadece başın kaldırılıp indirilmesidir.
O zaman ben de derim ki, tıpkı bedenin üst yarısını kaldırıp indirmek gibi, zikir yorgunluğundan istirahat etmek için bedeni hareket ettirmek oyun için bile olsa caizdir. Ki sağa ve sola hareket ettirmenin caiz olduğu, ulema-i amilinden maruftur. Yine kelime-i tevhitteki nefiy ve ispata işaret için bedenin hareket ettirilmesi de caizdir. Bütün bunlar tevhide dille, kalple, başla, bütün azalarla delalet eden kelimeler olurlar. Hâsıl-ı kelam, zikredenlerin cemaatle cehri zikirine mani olmamamız gerekir. Çünkü cemaatle zikir münferit zikirden daha faziletlidir. Onları asla kınayamayız.
Âlimlerin böylelerini açık bir şekilde karalamaları zuhur etmesinden itibaren, insanlar cehri zikir adabına uygun bile olsa onlara benzeme ve isimleriyle isimlendirilme endişesinden dolayı zikir meclislerinde toplanmak istemediler. Öyle ki, Müslümanlardan Allah’ı zikreden bir grup bile bulunmaz oldu. Dahası meclisleri dünya kelamıyla, gıybetle karışık boş sözlerle sona erdi. Hadiste ifade edildiği gibi, böylelerinin durumu eşek leşinden gelen köpeklerden farksızdır. Münafıklara benzediklerinin, münafık dendiklerinin farkında bile değillerdi. Allah Teâlâ böyleleri hakkında şöyle buyurur: وَلَا يَذْكُرُونَ اللّٰهَ اِلَّا قَلٖيلًا “(Münâfıklar) Allah'ı çok az zikrederler.”[1]
Âlim kılıklı cahil insanlar türedi. Fetava’daki “Zikri cehrî söylemek bidattir, tekbiri cehrî söylemek bidattir.” ifadesine binaen cehrî zikrin bidat olduğunu zannetmelerinden dolayı insanları cehrî zikirden menettiler. Hâlbuki Fetava’daki cehrî söylemekten maksad, et-Tefsiru’l-kebir’deki وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ “Sesini alçalt”[2] ayetinde ifade edildiği gibi, aşırı derecede yüksek sesle cehrî olarak söylemektir. Esas ve Sıhah adlı eserlerde belirtildiği gibi, cehrî olarak söylemenin bir manası da budur. Buradaki maksad, cahillerin söyledikleri gibi, “lems” (: fısıltı) kelimesinin zıddı olan cehrî söylemek değildir. Bu sebeple ilgili ayet zikri cehrî söylemeyi yasaklamaz. Yoksa avam Müslümanlar zikri bırakırlar.
Halebi’nin eş-Şerhu’l-kebir adlı eserinde şu bilgi bulunur: Ebu Hanife (r.h) şöyle söyler: ‘Kanaatimizce, hayırlara istekleri az olması sebebiyle avamı cehrî zikirden menetmemiz gerekmez.’ Biz bu görüşle amel ederiz. Yani cehrî zikirden menedildikleri zaman, hafi zikir de yapmazlar. Böylece hayırlardan tamamen mahrum kalırlar. Gizli söylemenin daha faziletli olduğunu bilen âlim ise böyle değildir. Ancak ezan, hutbe ve benzeri gibi ilan edilmesinde özel bir maksad bulunanlar müstesna. Ayrıca dinin simgelelerinden olan telbiyede sesi yükseltmek müstehaptır. Özetle Ebu Hanife’ye göre, ilanı ve cehri olmasıyla ilgili bir gaye bulunmadığı takdirde zikirde müstehap olan hafî, gizli olmasıdır. İmam Şafii’ye göre ise eğer başka bir gaye bulunmadığı takdirde, müstehap olan zikri cehri söylemektir. Müstehabbı terkte ise kerahet yoktur. Bu hususu Halebi detaylı anlatmıştır. Sözün özü, avamın zikri cehrî söylemesi asıldır. Bildiğin gibi, avamın hayırlara isteklerinin az olması sebebiyle, cehri zikir onların isteklerini artırır. Sonuç olarak Ebu Hanife’ye göre avamın zikri cehrî söylemeleri müstehaptır.
Zikri cehrî söylemekten menedenler, esasen zikirden menetmiş olurlar. ~~2.114~
وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّٰهِ اَنْ يُذْكَرَ فٖيهَا اسْمُهُ “Allah’ın mescitlerinde adının anılmasını engelleyenlerden daha zalim kim olabilir ki?”[3] ayetinin kapsamına girebilirler. Zaten neredeyse zikir yeryüzünden kalkacak kadar azaldı. Bu yüzden belki bereket kalkacak, belâlar peş peşe gelecek. İşte bunlar şiddetle buğzetmemizi, açık bir şekilde kınamamızı fazlasıyla hak etmişlerdir. Kâdıları ve hakimleri sûfîlere baskı yapmalarından sakındırırız.
Bu zamanımızdaki âlimlerin özellikle avam arasında zikri yaymak için cehrî zikri teşvik etmeleri gerekir. Bildiğin gibi, zikri cehrî yapmadıkları zaman, hafi zikri hiç yapmazlar. Hatta görenlerin ve duyanların bize uyması, zikrimizin daha da fazla olması için talim, tazim ve edeple dinleyene eziyet verecek, kulak zarlarını patlatacak derecede sesi yükseltmeksizin, biz de Müslümanlarla beraber cehri zikir halkalarında oturmalıyız.
Peygamberimiz (s.a.v) Allah’ın şöyle buyurduğunu nakleder: “Ben kulumun Beni zannı yanındayım, onunla beraberim. O Beni kendi nefsinde zikrettiği zaman, Ben de onu kendi nefsimde zikrederim. O Beni bir toplulukta zikrettiği zaman, Ben de onu daha hayırlı bir toplulukta zikrederim.”[4] Suyûtî Neticetü’l-fikr adlı risalesinde şöyle söyler: “Topluluktaki zikir, cehrî olur.” Maraşî’nin sözü burada sona erdi.
[1] Nisâ, 4/142.
[2] Lokman, 31/19.
[3] Bakara, 2/114.
[4] Buhârî, Tevhîd, 15; Tirmizî, Daavât, 131; Müslim, Zikir, 2.
